Judas evangelie

Lezenswaardig

Nieuw evangelie ontdekt
(Lopend Vuurtje - juni 2006)

Judas

De ontdekking onlangs van het Judasevangelie trok wel de aandacht. Dat verwacht je niet, een evangelie van de discipel die als de verrader van Jezus bekend is geworden. Dat roept bij sommigen verwarring op. Judas als held van het evangelie, als vertrouweling van Jezus. Dit zet het christelijk geloof op zijn kop. Wat moeten we nu nog geloven? Die vraag hoorde ik in verschillende reacties doorklinken. Anderen reageren verrast met 'zie je wel' Weer een voorbeeld dat de orthodoxe kerk in de eerst eeuwen andere meningen heeft onderdrukt. Nu komt weer een deel van de waarheid die de kerk heeft verdonkeremaand, aan het licht.

Nag Hammadi
Het is niet de eerste keer, dat een nieuw evangelie is ontdekt. In 1947 werden bij Nag Hammadi in de Egyptische woestijn kruiken gevonden met daarin een rijke verzameling oude manuscripten. Het Thomasevangelie is hiervan de beroemdste. Volgens velen zouden we in dit evangelie een bron hebben die een nieuw licht werpt op Jezus. Het Thomasevangelie bevat uitsluitend woorden van Jezus, voor een deel parallellen met de bekende evangeliën, en het vertelt opvallend genoeg met geen woord over de kruisdood en opstanding. Onder het zand kwamen ook andere verloren gegane evangeliën vandaan: o.a. het evangelie van Petrus, dat van Filippus en dat van Maria Magdalena. Dus allemaal evangeliën op naam van intimi van Jezus, die met hem waren opgetrokken. Bevatten zij nieuwe informatie over Jezus?

Detective-achtig verhaal
En nu is dus het evangelie van Judas opgedoken. Na eeuwen verborgen te zijn geweest in een grot is het gevonden en op de illegale markt terechtgekomen. Het heeft jaren in een bankkluis gelegen omdat niemand de gevraagde 3 miljoen dollar wilde betalen. Zo'n verhaal past wel in de detective-achtige verhalen die de ronde doen over het complot van het Vaticaan dat de publicatie van de Nag Hammadi geschriften door machtmisbruik zou hebben tegengewerkt, omdat de inhoud van deze evangeliën de orthodoxe waarheid zou ondermijnen. Die suggestieve theorieën doen het goed en zijn dankzij de Da Vinci-Code populair geworden. Eerlijk gezegd vormt een levendige fantasie de enige grond voor deze theorieën.

Enkele feiten op een rijtje
Het evangelie van Judas past goed in dat rijtje evangeliën dat bij Nag Hammadi was gevonden. Het maakt deel uit van een codex, die nog drie andere geschriften bevat, waar onder de brief van Petrus aan Filippus en de Verborgen Openbaring van Jacobus. De codex is zelf nog ouder dan de vondsten van Nag Hammadi, die gedateerd zijn rond 350. Zij wordt gedateerd tussen 220 en 340. Het gevonden Judasevangelie is een Koptische vertaling van een tekst die oorspronkelijk in het Grieks is geschreven. Nu is het aardige dat dit evangelie al wel bekend was uit de geschriften van de kerkvaders. De tekst was verloren gegaan, maar we wisten wel iets over de inhoud. In 180 schreef Irenaeus, de bisschop van Lyon, een boek waarin hij dissidente meningen bestreed. De titel van dit boek luidde 'Tegen de ketters' In dit geschrift bestrijdt hij ook de inhoud van het Judasevangelie. Het is dus waar dat dit evangelie van de orthodoxie afwijkende overtuigingen bevat. Dat zal ook wel de reden zijn dat de tekst eeuwenlang verloren is gewaand. Was daarmee ook historische informatie over Jezus en de discipelen verloren gegaan en krijgen we dus de kans om ons beeld bij te stellen?

Historische informatie?
We moeten ons goed realiseren dat het Judasevangelie op z'n vroegst is geschreven halverwege de tweede eeuw, dus meer dan 100 jaar na het optreden van Jezus. Als historische bron voor de tijd van Jezus kan het niet gelden, maar het geeft wel interessante informatie over de vroegste christenheid. De kerk was aanvankelijk veel gevarieerder in overtuigingen dan dikwijls is aangenomen. Er circuleerden andere visies op Jezus dan ons uit de bijbel bekend zijn. Er bestonden stromingen die het christelijk geloof wilden verbinden met Joodse en Hellenistische ideeën, met de zogenaamde Gnostiek. Deze gnostici maakten in de eerste eeuw deel uit van de christelijke gemeenten en namen daarin geen marginale positie in. Het evangelie van Judas stamt, evenals de bij Nag Hammadi gevonden manuscripten, uit deze kringen. Men veronderstelt dat het monniken van de kloostergemeenschappen in de woestijn van Egypte waren die deze verboden literatuur in de vierde eeuw hebben verborgen.

Afwijzing van de Gnostiek
De orthodoxie heeft deze Gnostiek afgewezen. Daar zijn verschillende redenen voor geweest. Een belangrijke reden was dat de Gnostiek de schepping niet toeschreef aan God, maar aan een lagere godheid. Die lage god werd geïdentificeerd met de God van Israël als een jaloerse macht. Dat hield - zoals u begrijpt - een diskwalificatie van de schepping en dus van het aardse en lichamelijk bestaan in. De gnostici waren de overtuiging toegedaan dat de geest van de mens gevangen was in het materiële bestaan en het doel van de verlossing was dat de geest uit die gevangenis zou worden bevrijd, en daarna zou terugkeren in de lichtkring van zijn goddelijke oorsprong. Diep in de mens smeult een goddelijke lichtvonk. In die zin is Jezus ook niet uniek. Alle mensen zijn van nature goddelijk, d.w.z. hun geest is goddelijk en onsterfelijk. Het lichaam is als een oude jas, die geen stuiver waard is. En als Jezus in het Judasevangelie tegen Judas zegt: 'Jij zult de mens offeren die mij omkleedt.', dan bedoelt hij, dat zijn lichamelijke dood de weg vrijmaakt voor de bevrijding van de geest. Daartoe draagt de overlevering van Jezus in de handen van de hogepriesters en schriftgeleerden bij. Judas is de enige van de discipelen die dat begrijpt. We zijn hier in een heel andere sfeer dan die van de bijbelse evangeliën. Het Judasevangelie zelf zet zich ook scherp af tegen het onbegrip van de discipelen die model staan voor de orthodoxe kerk. De discipelen richten hun verering op God, de Vader van Jezus Christus, maar ze hebben niet door dat ze een verkeerde god op het oog hebben. De God van Israël is niet de hoogste God, de Zuivere Geest van het Licht. Judas doorziet dat. 'Ik weet wie u bent en waar u vandaan komt. U komt uit het onsterfelijke rijk van Barbelo.' Het Judasevangelie bevat uitgebreide moeilijk te volgen speculaties over de schepping, die kenmerkend zijn voor de Gnostiek. We verdwalen in de aeonen, de hemelsferen en tussenwezens. We raken de grond onder de voeten kwijt en worden opgenomen in een duizelingwekkende vaart door de hemelsferen. Maar de bijbelse evangeliën spelen zich juist op de aarde laag bij de grond af. Het Woord is vlees geworden. Het evangelie is niet speculatief over de hemelsferen, maar werpt Gods licht op de concrete aardse werkelijkheid. Het is niet het verhaal over de ziel die een hoge vlucht neemt, maar over de Zoon van God die de gestalte van een dienstknecht heeft aangenomen. Daar ligt een wereld van verschil.

Jan Eikelboom