Lezenswaardig
Vooruitblik op een terugblik
Als ik terugkom van vakantie begin ik aan mijn laatste jaar als predikant in uw midden. De eerste zondag dat ik weer voorga, zal volgend jaar de eerste zondag van mijn emeritaat zijn. Ik wil in het seizoen 2010/2011 voor mezelf en samen met u in een serie bijeenkomsten terugblikken op ruim 40 jaar ontwikkelingen in maatschappij, kerk en theologie. Ik ben mij daarbij bewust, dat ik tijd tekort zal komen, want er is heel veel gepasseerd in die jaren. Toen ik begon, had ik daar geen vermoeden van. Hieronder schets ik wat er zoal aan de orde zal komen in deze nieuwe serie.
Bonhoeffer
Ik begon in de jaren zeventig, die bol stonden van het verlangen naar vernieuwing. De kerk moest
veranderen om bij de tijd te blijven. Ik zocht naar een persoonlijke invulling van het geloof en
was wars van alles wat in mijn oren als een cliché klonk. Ik was me wel bewust dat we afscheid
namen van het conventionele christendom, maar niet van de gevolgen daarvan. Het was de tijd van de
secularisatie. Volgens sommigen was religie bezig te verdwijnen. De mens was mondig geworden en
leefde alsof God niet bestaat. De Duitse verzetstheoloog Bonhoeffer zocht naar een niet-religieuze
interpretatie van het evangelie. De kern van het christelijk geloof is volgens hem deelnemen aan
het lijden van Christus. Deze theoloog heeft op de gereformeerde jongen die ik was, een
onuitwisbare indruk gemaakt. Als achttienjarige las ik zijn brieven en zijn biografie. Dat was
voor mijn een 'eyeopener'. Wat mij trof was de spannende verbinding van radicale solidariteit en
intieme vroomheid, van wereldlijk christendom met het koesteren van geloofsgeheimen. Bonhoeffer
blijft daarom in deze tijd, waarin religie weer floreert, nog altijd actueel vanwege deze mystieke
basis. Je proeft in zijn woorden de persoonlijke beleving. Met Bonhoeffer zal ik de serie
bijeenkomsten over de ontwikkelingen in de laatste 40 jaar beginnen. Met hem nam ik afscheid van
de traditionele orthodoxie zonder de orthodoxie op te geven.
De bijbel als menselijk geschrift
In mijn studietijd werden natuurlijk wel meer heilige huisjes afgebroken. Het meest ingrijpend was
wel dat er veel meer aandacht kwam voor de bijbel als menselijk geschrift. Zeker in de
gereformeerde kerken werd zwaar getild aan de goddelijke inspiratie en de letterlijke betekenis
van de bijbel. De bijbel stond buiten discussie, had het laatste woord, was een papieren paus.
Maar hoe zit het dan met de verschillen tussen de evangeliën? En spreekt de bijbel ook met gezag
over het ontstaan van deze wereld? Als student merkte ik, dat de hele discussie over de zes dagen
van de schepping aan de VU al lang niet meer speelde. Als studenten vergeleken we de evangeliën met
elkaar en ontdekten dat juist de verschillen het eigen karakter van ieder evangelie aan het licht
brachten. Maar wie de verschijningsverhalen naast elkaar legt, ziet ook in één oogopslag dat het
hier niet kan gaan om reportages. En in 1975 preekte ik op beroep in Haamstede en hield ik een
preek over het gevecht van Jakob met de engel en wees op mythische elementen in dit verhaal. Het
kostte me 20 tegenstemmen, maar mijn positie was wel duidelijk. De veranderingen in de wijze
waarop de bijbel gezag heeft, vormt het tweede onderwerp. En de actualiteit schuilt vandaag in het
gesprek met de Islam, omdat moslims de koran eenzelfde onaantastbaarheid toekennen als wij nog
niet zo lang geleden aan de bijbel.
Kuitert en Wiersinga
Toen ik begon, zongen de namen van Kuitert en Wiersinga rond in de kerken. Kuitert was een man die
hetzelfde anders wilde zeggen om hetzelfde te blijven zeggen. Maar zijn optreden veroorzaakte een
schok. Ik gaf het boekje 'Zonder geloof vaart niemand wel' aan mijn vader. Ik wilde hem graag
meenemen op dat avontuur om het geloof in eigentijdse taal te verwoorden. Maar hij raakte er
totaal van van slag. Ik weet nog hoe verdrietig hij keek. Hij was niet de enige. Velen hadden het
gevoel dat het dierbaarste van hun geloof hen werd afgepakt. Wat is er dan nog waar? En toen kwam
Wiersinga die bestreed dat Jezus aan het kruis de straf voor onze zonden had betaald en aan God
genoegdoening had gegeven. Jezus openbaarde aan het kruis Gods liefde. We moesten verzoening
opvatten als een proces van verandering. De dood van Jezus had een schokeffect, die deze
verandering teweegbracht. En later ging Den Heijer op hetzelfde spoor door. En in Hendriks die
zichzelf als atheïst afficheert, klinkt de echo van Kuitert door. Genoeg stof voor twee
bijeenkomsten in het seizoen 2010/2011.
Kerk en politiek
Maar het is natuurlijk niet allemaal theologie. De periode van mijn predikantschap werd in de
eerste decennia beheerst door de discussie over kerk en politiek en de acties van de
vredesbeweging. De eerste zondag dat ik voorging in de Petrakerk, was vlak na de grote
vredesdemonstratie. Ik had meegelopen en ik begon de dienst met de laconieke opmerkingen 'Ik heb
het nog in mijn benen van gisteren.' Die zin is lang blijven doorklinken. De één moest er om
glimlachen, de ander was woedend. Als gevolg van de polarisatie zijn velen kopschuw geworden van
politiek in de kerk, maar we kunnen er vandaag niet meer omheen. De populistische geluiden vragen
om een principiële bezinning op onze verantwoordelijkheid als christen. We blijven niet in de
nostalgie hangen, maar zullen in iedere bijeenkomst van de serie vragen naar de blijvende
actualiteit.
Trouwviering in Petrakerk
En dan is er nog de trouwviering in juni 1989. Twee vrienden beloofden elkaar trouw in een
kerkdienst in de Petrakerk. De persfoto van Reuter stond de volgende dag in veel kranten. Mijn
broer belde mij en vertelde me dat ik op de voorpagina van De Limburger stond. Wie vandaag de
scherpe oordelen over homofobie van moslims hoort, zou vergeten dat het nog maar 20 jaar geleden
is dat er zoveel rumoer ontstond over deze viering, en dat de kerk op z'n kop stond. Na mijn
vakantie was de Petrakerk half leeg en bleek er een handtekeningenactie tegen mij gevoerd te
worden. En de synode ontving een bezwaarschrift. Daarom wil ik in de serie over de ontwikkelingen
in de laatste 40 jaar graag een bijeenkomst wijden aan de veranderingen op het gebied van
huwelijk, relaties en seksualiteit. Het is ongelooflijk hoeveel er hier veranderd is.
De grenzen van het leven
De waarden zijn verschoven en wij met die waarden. We zijn zelf ook veranderd. We kijken anders
tegen het leven en anders tegen de grenzen van het leven. Dat is het laatste onderwerp in de reeks
bijeenkomsten. Toen ik begon, was de discussie over levensbeëindiging nog nauwelijks begonnen. Er
was het beroemde pamflet van J.H. van den Berg 'Medische macht en medische ethiek'. Er zijn de
laatste decennia vele morele dilemma's bijgekomen. Het leven is er niet gemakkelijker op geworden.
Maar wel heel boeiend. We staan voor vragen waar we 40 jaar geleden nog geen idee van hadden.
Jan Eikelboom
Vorige hoofdartikelen kunt u hieronder lezen:
Tot vrijheid geroepen (mei 2010)
Kan een stille week druk zijn? (april 2010)
Van Lijdenstijd naar Veertigdagentijd (maart 2010)
Een voorgoed begonnen begin (februari 2010)
Een bijna vergeten geschiedenis (januari 2010)
Je moet in donkere dagen niet te snel om licht vragen (december 2009)
Maar hoe dat zal zijn in het hiernamaals? (november 2009)
Nauwe samenwerking in Den Haag-Zuidwest (oktober 2009)
Wij geloven (september 2009)
Vensters (juli / augustus 2009)
Hoe spectaculair werkt de Heilige Geest? (juni 2009)
Je mag me altijd bellen … (mei 2009)
Uit de doden opstaan (april 2009)
Toen kwam Christus de Tijger (maart 2009)
Hoe dan ook Calvinist (februari 2009)
De Nieuwe Bijbelvertaling beproefd (januari 2009)
Wie speelt God dit jaar in het kerstspel? (december 2008)
Achteraf (november 2008)
Wie ben ik eigenlijk? (oktober 2008)
Onderweg met Paulus (september 2008)
Geloven in een God die niet bestaat (juli / augustus 2008)
Levensparels (juni 2008)
Vluchten kan niet meer (mei 2008)
Onderweg van Pasen naar Pinksteren (april 2008)
Grenzeloze liefde (maart 2008)
Veertig dagen nog tot Pasen … (februari 2008)
Een kerk van blijvende waarde? (januari 2008)
Dringen bij een lege kribbe… of: De geboorte van de mens (december 2007)
Christelijk geloof in deze tijd (november 2007)
Heer onze Heer, hoe bent U aanwezig? (oktober 2007)
Wat geloven wij eigenlijk? (juni 2007)
Weerbaar en weerloos (maart 2007)
Geef ons heden ons dagelijks brood (februari 2007)
Gemeente rondom het Woord? (januari 2007)
De meest singuliere gave (december 2006)
www.pastoralediensten.nl (november 2006)
Tussen Vredeszondag en Israëlzondag (oktober 2006)
Aan het begin van het nieuwe seizoen (september 2006)
Van Pèsach naar Pasen (juli / augustus 2006)
Nieuw evangelie ontdekt (juni 2006)
Copyright © 2005-2011 Bosbeskapel